G├│ry Sowie ­čŚ║´ŞĆ Informacje i Ciekawostki

g├│ry sowie
foto – Wikipedia

G├│ry Sowie to pasmo g├│rskie, b─Öd─ůce cz─Ö┼Ťci─ů Sudet├│w ┼Ürodkowych. Znajduj─ů si─Ö na terenie wojew├│dztwa dolno┼Ťl─ůskiego, w otoczeniu G├│r Wa┼ébrzyskich i Bardzkich. Cho─ç mniejsze i nie tak popularne jak le┼╝─ůce nieopodal Karkonosze czy G├│ry Sto┼éowe, maj─ů wiele do zaoferowania zwiedzaj─ůcym je turystom. Malownicze szlaki piesze i rowerowe, pi─Ökne zamki i twierdze, klimatyczne miasteczka i uzdrowiska, muzea i zabytki historyczne ÔÇô to tylko cz─Ö┼Ť─ç atrakcji, kt├│ra czeka na podr├│┼╝nik├│w w G├│rach Sowich.

1. Podziemne Miasto Os├│wka

Jednym z najciekawszych miejsc w okolicach G├│r Sowich jest Podziemne Miasto Os├│wka – cz─Ö┼Ť─ç nazistowskiego kompleksu podziemnych korytarzy i kom├│r, wchodz─ůcych w sk┼éad projektu RIESE. Ciekawostk─ů jest, ┼╝e do dzi┼Ť nie jest znany dok┼éadny cel tworzenia dolno┼Ťl─ůskich, podziemnych miast: historycy spekuluj─ů, ┼╝e mog┼éy to by─ç tajemne magazyny, hale produkcyjne, laboratoria, a nawet kwatery g┼é├│wne dowodz─ůcych III Rzesz─ů nazist├│w. Pewnym jest jedynie, ┼╝e obiekt powsta┼é dzi─Öki niewolniczej pracy wi─Ö┼║ni├│w ┼╝ydowskich. Do dzi┼Ť ustalono nazwiska 7 tysi─Öcy os├│b pracuj─ůcych przy budowie kompleksu, jednak niekt├│re ┼║r├│d┼éa historyczne wspominaj─ů nawet o 30 tysi─ůcach wi─Ö┼║ni├│w, kt├│rzy mieliby dosta─ç si─Ö na teren G├│r Sowich z oboz├│w koncentracyjnych rozlokowanych na terenie Polski.

Na terenie kompleksu wytyczono dwie g┼é├│wne trasy zwiedzania: tras─Ö historyczn─ů i tras─Ö ekstremaln─ů. Pierwsza z nich – trasa historyczna – dok┼éadnie pokazuje przebieg korytarzy, a prowadz─ůcy wycieczk─Ö przewodnik t┼éumaczy, jak─ů prawdopodobn─ů rol─Ö pe┼éni┼éy dawniej poszczeg├│lne pomieszczenia. Niezwykle ciekawa jest trasa ekstremalna, kt├│ra stanowi kontynuacj─Ö szlaku historycznego. Zwiedza si─Ö j─ů jedynie przy ┼Ťwietle latarek, obejmuje cz─Ö┼Ťci kompleksu, kt├│re nie zosta┼éy wyremontowane, a cz─Ö┼Ť─ç z nich zalana jest wod─ů. Mog─ů ni─ů pod─ů┼╝a─ç doro┼Ťli oraz dzieci powy┼╝ej 8 roku ┼╝ycia. Trasa nie jest wymagaj─ůca fizycznie, jednak wymagane jest ciep┼ée ubranie oraz wygodne, nieprzemakalne obuwie.

2. Twierdza Srebrna G├│ra

Niezwyk┼ée wra┼╝enie na turystach robi Twierdza Srebrna G├│ra. Ogromna, obronna twierdza wzniesiona zosta┼éa pod koniec XVIII wieku: budowana by┼éa nieustannie przez 12 lat przez grup─Ö od 4 do 4.5 tysi─ůca robotnik├│w. Przez 250 lat istnienia, twierdza zosta┼éa tylko raz zaatakowana: w 1807 roku, w czasie trwania wojen napoleo┼äskich, twierdza opar┼éa si─Ö zmasowanemu atakowi wojsk bawarsko-wirtembeskich. Mimo to, obiekt zosta┼é przystosowany do znacznie wi─Ökszych obl─Ö┼╝e┼ä – w ┼Ťrodku znajduj─ů si─Ö ogromne magazyny, browar, szpital, piekarnia, studnia, a nawet warsztaty do produkcji narz─Ödzi i broni. W czasach swojej ┼Ťwietno┼Ťci twierdza mog┼éa pomie┼Ťci─ç prawie 4 tysi─ůce ┼╝o┼énierzy, kt├│rym zapewniono zapasy pozwalaj─ůce na przetrwanie nawet 5 miesi─Öcy.

Obecnie Twierdza Srebrna G├│ra stanowi unikaln─ů atrakcj─Ö turystyczn─ů na mapie wojew├│dztwa dolno┼Ťl─ůskiego. Podczas zwiedzania z przewodnikiem uczestnicy wycieczki mog─ů zobaczy─ç wiele dobrze zachowanych pomieszcze┼ä, a tak┼╝e zabytkowe wyposa┼╝enie twierdzy: umeblowanie, bro┼ä, amunicj─Ö, mundury ┼╝o┼énierskie i ocala┼éy don┼╝on. Cyklicznie odbywa si─Ö tak┼╝e zwiedzanie nocne, kt├│rego dodatkow─ů atrakcj─ů jest pokaz wystrzeliwania amunicji z repliki zabytkowej artylerii. Przez ca┼éy rok organizowane s─ů r├│┼╝ne imprezy i wydarzenia, takie jak Pokaz Rzemios┼é Dawnych, plenerowe pokazy film├│w i sztuk teatralnych, inscenizacje historyczne oraz warsztaty i lekcje dla dzieci oraz m┼éodzie┼╝y. Na specjalne ┼╝yczenie odbywaj─ů si─Ö tu tak┼╝e imprezy firmowe i integracyjne, przyj─Öcia okoliczno┼Ťciowe, urodziny oraz wieczory panie┼äskie i kawalerskie.

3. Park Krajobrazowy G├│r Sowich

Ca┼éy obszar G├│r Sowich wchodzi w sk┼éad wytyczonego w 1991 roku parku krajobrazowego. Dzi┼Ť tereny ochronne obejmuj─ů teren o powierzchni ponad 81 kilometr├│w kwadratowych. Co ciekawe, same wzniesienia zbudowane s─ů z gnejsu prekambryjskiego, tym samym s─ů to najstarsze g├│ry w ca┼éych Sudetach Wschodnich. Szczeg├│lnie atrakcyjne dla turyst├│w s─ů dwa szczyty G├│r Sowich – Kalenica (964m n.p.m.) oraz Wielka Sowa (1015m n.p.m.) – gdzie znajduj─ů si─Ö wie┼╝e widokowe, z kt├│rych rozci─ůga si─Ö malowniczy widok na panoram─Ö Sudet├│w.

Fauna i flora ca┼éego Parku Krajobrazowego G├│r Sowich jest bardzo zr├│┼╝nicowana. Wi─Ökszo┼Ť─ç terenu pokrywaj─ů g─Öste lasy li┼Ťciaste i iglaste, kt├│re zamieszkuj─ů r├│┼╝ne zwierz─Öta: borsuki, jelenie, kuny, wiele gatunk├│w ptak├│w, a nawet traszki i salamandry. Przy odrobinie szcz─Ö┼Ťcia mo┼╝na spotka─ç dziko wyst─Öpuj─ůce muflony: du┼╝e owce, kt├│re sprowadzone zosta┼éy na teren Polski ze ┼Ťr├│dziemnomorskich wysp Korsyki i Sardynii.

Park Krajobrazowy G├│r Sowich poprzecinany jest licznymi szlakami pieszymi o r├│┼╝nym poziomie trudno┼Ťci; doskona┼ée trasy spacerowe znajd─ů tu zar├│wno rodziny z dzie─çmi, jak i do┼Ťwiadczeni mi┼éo┼Ťnicy d┼éugich, g├│rskich w─Ödr├│wek. W parku funkcjonuje kilka schronisk, kt├│re oferuj─ů nocleg i wy┼╝ywienie dla turyst├│w, a do najpopularniejszych z nich nale┼╝─ů Schronisko PTTK Zygmunt├│wka na stoku Rymarza i Schronisko G├│rskie “Orze┼é” znajduj─ůce si─Ö na szlaku na szczyt Wielkiej Sowy.

4. Dawna kopalnia Nowa Ruda

Ciekaw─ů atrakcj─ů G├│r Sowich jest dawna, nieczynna Kopalnia W─Ögla Kamiennego Nowa Ruda, kt├│ra powsta┼éa pod koniec XVIII wieku i dzia┼éa┼éa a┼╝ do roku 2000. Jednak pocz─ůtki kopalnictwa na tym terenie si─Ögaj─ů znacznie bardziej odleg┼éych czas├│w: pierwsze wzmianki dotycz─ůce wydobycia w─Ögla z obszaru G├│r Sowich pochodz─ů z roku 1434. Dzi┼Ť miejsce to zosta┼éo przystosowane do zwiedzania przez turyst├│w pod okiem do┼Ťwiadczonego przewodnika. W tunelach i komorach zobaczy─ç mo┼╝na oryginalny, dobrze zachowany sprz─Öt g├│rniczy, liczne pami─ůtki i elementy wyposa┼╝enia oraz oryginaln─ů dyspozytorni─Ö, z kt├│rej nadzorowano ca┼éo┼Ť─ç prac i wykopalisk. Jednak najwa┼╝niejsz─ů cz─Ö┼Ťci─ů wycieczki jest mo┼╝liwo┼Ť─ç przejechania si─Ö prawdziw─ů, podziemn─ů kolejk─ů g├│rnicz─ů. W weekendy w podziemiach odbywa si─Ö zorganizowana gra “Zabawa w Agenta” – uczestnicy dostaj─ů mapy z zadaniami, kt├│re maj─ů wykona─ç na terenie kopalni, a za ich wykonanie mog─ů liczy─ç na drobny upominek od skarbnika, czyli legendarnego ducha, nawiedzaj─ůcego wyrobiska. Warto pami─Öta─ç, ┼╝e w kopalni stale utrzymuje si─Ö temperatura oko┼éo 9 stopni Celsjusza, dlatego nawet podczas ciep┼éych, letnich miesi─Öcy nale┼╝y zabra─ç ze sob─ů ciep┼é─ů odzie┼╝ i wygodne obuwie.

5. Pałac w Jedlince

Jedn─ů z najwspanialszych ekspozycji historycznych na Dolnym ┼Ül─ůsku znale┼║─ç mo┼╝na w ┼Ťwietnie zachowanym Pa┼éacu w Jedlince. Znajduje si─Ö tu m.in. wspania┼éa Sala Heraldyczna, w kt├│rej zachowa┼éy si─Ö oryginalne zdobienia na┼Ťcienne i monumentalna Sala Balowa, kt├│rej ┼Ťciany by┼éy zdobione okruchami prawdziwego z┼éota. Dziewi─Ötnastowieczna sztukateria, kolekcja wyrob├│w z porcelany i Sala Gustawa Boehma z dawnym wyposa┼╝eniem to tylko cz─Ö┼Ť─ç bogatej ekspozycji muzeum. W Pa┼éacu odbywaj─ů si─Ö wystawy czasowe, a tak┼╝e r├│┼╝ne wydarzenia: warsztaty i lekcje historyczne dla dzieci i m┼éodzie┼╝y, spotkania z artystami i imprezy kulturowe (np. dolno┼Ťl─ůski Oktoberfest czy Dni Jedlinki).

6. Zamek Grodno

Nad brzegami Jeziora Bystrzyckiego, na szczycie Choiny (g├│ry o wysoko┼Ťci 450m n.p.m.), wznosz─ů si─Ö ruiny Zamku Grodno. Renesansowo-gotycka twierdza wybudowana zosta┼éa w XIII wieku, prawdopodobnie na zlecenie ksi─Öcia jaworskiego Bolka I Surowego. Zamek mo┼╝na zwiedza─ç z przewodnikiem: czas trwania wycieczki to nieco ponad 1 godzina, podczas kt├│rej tury┼Ťci mog─ů zobaczy─ç dawne wn─Ötrza twierdzy, sal─Ö tortur, renesansow─ů kaplic─Ö i kilka sal (m.in. sale ksi─ů┼╝─Öce, my┼Ťliwsk─ů i rycersk─ů). Poza standardow─ů ekspozycj─ů muzealn─ů dotycz─ůc─ů historii zamku, dla zwiedzaj─ůcych udost─Öpniono Centrum Bioedukacji Multimedialn─ů ÔÇô nowoczesn─ů, multimedialn─ů wystaw─Ö, kt├│ra po┼Ťwi─Öcona zosta┼éa ekosystemowi g├│ry Choiny.

Po zwiedzaniu zamku warto wybra─ç si─Ö do Karczmy Rycerskiej, kt├│ra znajduje si─Ö u podn├│┼╝y twierdzy. Spr├│bowa─ç tu mo┼╝na unikalnego Wina Grodno, produkowanego przez dolno┼Ťl─ůsk─ů Winnic─Ö ┼Üwidnick─ů. W menu restauracji znajdziemy wiele da┼ä kuchni regionalnej, w tym pyszn─ů zup─Ö sowiog├│rsk─ů, ┼Ťl─ůski ┼╝urek, s┼éynne ÔÇ×┼Ťl─ůskie nieboÔÇŁ oraz rolady mi─Ösne, podawane z kluskami ┼Ťl─ůskimi i kapust─ů.

7. Jezioro Bystrzyckie i zapora w Lubachowie

Jezioro Bystrzyckie, po┼éo┼╝one na rzece Bystrzycy, stanowi wyj─ůtkow─ů atrakcj─Ö dla wszystkich mi┼éo┼Ťnik├│w sport├│w wodnych. W otoczeniu malowniczych wzg├│rz udost─Öpniono piaszczyste, kameralne pla┼╝e i ma┼ée przystanie, idealne dla amator├│w kajakarstwa i w─Ödkarstwa.

Podczas zwiedzania okolic Jeziora Bystrzyckiego warto wybra─ç si─Ö w okolice Zag├│rza ┼Ül─ůskiego i Lubachowa, gdzie znajduje si─Ö d┼éuga, ┼é─ůcz─ůca dwa brzegi jeziora zapora, kt├│ra ma wysoko┼Ť─ç 44 metr├│w i d┼éugo┼Ť─ç oko┼éo 230 metr├│w. Z jej szczyt├│w rozci─ůga si─Ö malowniczy widok na panoram─Ö jeziora, a spacer zapor─ů uznawany jest za jedn─ů z najwi─Ökszych atrakcji dla zwiedzaj─ůcych.

8. Zamek Ksi─ů┼╝

Wa┼ébrzyski Zamek Ksi─ů┼╝ to jeden z najwi─Ökszych zamk├│w w Polsce ÔÇô jego powierzchnia to oko┼éo 11 tysi─Öcy metr├│w kwadratowych, na kt├│rych znajduje si─Ö prawie 600 pomieszcze┼ä! W cz─Ö┼Ťci pa┼éacu wydzielono trzygwiazdkowy hotel, kt├│ry oferuje miejsca noclegowe w komfortowych, dobrze wyposa┼╝onych pokojach. Dooko┼éa obiektu rozci─ůga si─Ö rozleg┼éy, zielony zesp├│┼é parkowo-pa┼éacowy, doskona┼éy do odpoczynku i uprawiania r├│┼╝nych sport├│w na ┼Ťwie┼╝ym powietrzu.

Du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç pomieszcze┼ä Zamku udost─Öpniona jest dla zwiedzaj─ůcych. Mog─ů oni wzi─ů─ç udzia┼é w zwiedzaniu g├│rnych kondygnacji pa┼éacu, gdzie znajduj─ů si─Ö dzie┼éa sztuki, zabytkowe umeblowanie i dobrze zachowane sale, sypialnie i kwatery magnackie, a tak┼╝e w wycieczce z przewodnikiem po podziemiach twierdzy. W┼Ťr├│d atrakcji tego miejsca warto wyr├│┼╝ni─ç wa┼ébrzysk─ů palmiarni─Ö, znajduj─ůc─ů si─Ö na terenie malowniczego, ksi─ů┼╝─Öcego parku pa┼éacowego: umieszczono tu ponad 250 gatunk├│w egzotycznych ro┼Ťlin, pochodz─ůcych z najdalszych kra┼äc├│w ┼Ťwiata. Zim─ů i jesieni─ů b┼éonia zamku roz┼Ťwietlane s─ů tysi─ůcami ┼Ťwiate┼éek, kt├│re tworz─ů magiczne Ogrody ┼Üwiat┼éa, pe┼éne bajkowych i mitycznych postaci.

9. Smaki G├│r Sowich ÔÇô najlepsze restauracje

Mi┼éo┼Ťnicy tradycyjnej, polskiej kuchni z pewno┼Ťci─ů zakochaj─ů si─Ö w Dolnym ┼Ül─ůsku. Ka┼╝dy region wojew├│dztwa wykszta┼éci┼é swoje unikalne, regionalne dania, kt├│rych wsp├│ln─ů cz─Ö┼Ťci─ů s─ů dobrze doprawione mi─Ösa, g─Öste, po┼╝ywne zupy i aromatyczne gulasze. Podczas pobytu w G├│rach Sowich warto spr├│bowa─ç produkt├│w wytwarzanych w ma┼éych zak┼éadach, takich jak Sery Lutomierskie czy win z okolicznych winnic (np. Winnicy Bielawskiej, po┼éo┼╝onej u podn├│┼╝y G├│r Sowich).

W┼Ťr├│d wielu doskona┼éych, dolno┼Ťl─ůskich restauracji, na wyr├│┼╝nienie zas┼éuguje Ober┼╝a PRL, kt├│ra znajduje si─Ö w Sokolcu. Na przystawk─Ö czeka na nas wy┼Ťmienity, domowy smalec, podawany z pajd─ů ┼Ťwie┼╝ego chleba. Podawane s─ů tu dania kuchni polskiej i regionalnej: zupy (ros├│┼é, flaczki, zupa pomidorowa i ┼╝urek), schab (m.in. panierowany, grillowany i pieczony) i ryby. Warto odwiedzi─ç restauracj─Ö w weekend, kiedy serwowana jest pyszna golonka z chrzanem i zasma┼╝an─ů kapust─ů. W Ober┼╝y znajdziemy r├│wnie┼╝ menu dla dzieci oraz dania dla wegetarian├│w.

Przysmakiem G├│r Sowich s─ů r├│wnie┼╝ tutejsze pstr─ůgi, serwowane w wielu karczmach i restauracjach. W niekt├│rych miejscach (np. w Rudnicy) znajduj─ů si─Ö specjalne ┼éowiska, w kt├│rych samy okazj─Ö samodzielnie z┼éowi─ç ryb─Ö, kt├│ra nast─Öpnie zostanie dla nas przyrz─ůdzona wed┼éug lokalnych przepis├│w.

Ciekawostki o G├│rach Swoich

  • G├│ry Sowie zajmuj─ů powierzchni─Ö oko┼éo 200 kilometr├│w kwadratowych. Na ich terenie podziwia─ç mo┼╝na ┼éagodne zbocza g├│rskie, prze┼é─Öcze, sosnowe bory, polany, a tak┼╝e ciekawe formacje skalne, kt├│re stanowi─ů jedn─ů z najwi─Ökszych atrakcji tego rejonu.

 

  • Najwy┼╝szym szczytem G├│r Sowich jest Wielka Sowa – masyw g├│rski o wysoko┼Ťci 1015m n.p.m. Szczyt otoczony jest dwoma dop┼éywami Odry: Nys─ů K┼éodzk─ů i Bystrzyc─ů. G├│ra s┼éynie przede wszystkim z doskona┼éych warunk├│w narciarskich, a na jej zboczach wytyczono wiele tras o r├│┼╝nym poziomie trudno┼Ťci.

 

  • We wczesnym paleozoiku (oko┼éo 250 milion├│w lat temu) tereny te pokrywa┼éo ogromne morze. Na jego dnie wykszta┼éci┼éy si─Ö nalotowe i osadowe formy, z kt├│rych w trakcie trwania procesu orogenezy, wykszta┼éci┼éy si─Ö dzisiejsze G├│ry Sowie. Na ich terenie znajdowano wiele ciekawych skamielin, kt├│re ┼Ťwiadcz─ů o bogatym, podwodnym ┼╝yciu sprzed setek milion├│w lat.

 

  • Na terenie G├│r Sowich znale┼║─ç mo┼╝na m.in. kryszta┼éy g├│rskie, ametysty, turmaliny, a nawet granaty.

 

  • Na terenie G├│r Sowich znajduj─ů si─Ö cztery g┼é├│wne schroniska g├│rskie: “Bac├│wka”, “Sowa”, “Orze┼é” i “Zygmunt├│wka”. Wszystkie oferuj─ů miejsca noclegowe dla turyst├│w, a tak┼╝e dost─Öp do ┼Ťwietlicy, kuchni schroniskowej i bufetu. Schroniska umiejscowione s─ů przy g┼é├│wnych szlakach turystycznych w pobli┼╝u punt├│w widokowych.

 

  • Najpi─Ökniejsze widoki na G├│ry Sowie rozci─ůgaj─ů si─Ö z dw├│ch wie┼╝ widokowych umiejscowionych na Kalenicy i na Wielkiej Sowie. Szczeg├│lnie warta uwagi jest wie┼╝a widokowa na Wielkiej Sowie, kt├│ra zosta┼éa wybudowana na prze┼éomie XIX i XX wieku. Budowla zaliczana jest to tzw. Wie┼╝ Bismarcka czyli prostych, murowanych wie┼╝, kt├│re powsta┼éy na cze┼Ť─ç s┼éynnego przyw├│dcy pruskiego.

Ôçĺ Zwiedzasz okolic─Ö ? Zobacz najlepsze atrakcje w wojew├│dztwie dolno┼Ťl─ůskim ­čŚ║´ŞĆ


  • Przez obszar G├│r Sowich przebiega siedem pieszych szlak├│w turystycznych. Dosta─ç si─Ö nimi mo┼╝na m.in. na Kalenic─Ö, Wielk─ů Sow─Ö, Lisie Ska┼éy, Wzg├│rza W┼éodzickie i Os├│wk─Ö

 

  • Przez obszar G├│r Sowich niegdy┼Ť przebiega┼éa trasa Kolei Sowiog├│rskiej, kt├│ra ci─ůgn─Ö┼éa si─Ö na ponad 60 kilometr├│w. Infrastruktur─Ö kolejow─ů wybudowano pod koniec XIX wieku i pocz─ůtkowo mia┼éa ona s┼éu┼╝y─ç do transportu surowc├│w naturalnych, jednak szybko sta┼éa si─Ö atrakcj─ů turystyczn─ů. Kolej rozebrano po I wojnie ┼Ťwiatowej, jednak do dzi┼Ť w wielu miejscach (np. na terenie miejscowo┼Ťci Srebrna G├│ra) znajduj─ů si─Ö kamienne mosty, wiadukty i pozosta┼éo┼Ťci po dawnych torach kolejowych.

 

  • Na terenie G├│r Sowich umiejscowionych jest wiele kompleks├│w narciarskich, przy kt├│rych wytoczono wspania┼ée trasy zjazdowe. Do najpopularniejszych nale┼╝y kompleks narciarski “Rzeczka”, resort Prze┼é─Öcz Sokola Ski oraz Bukowa Chata. Przy wszystkich obiektach znajduj─ů si─Ö wyci─ůgi narciarskie, a resorty dysponuj─ů tak┼╝e punktami gastronomicznymi, szk├│┼ékami dla pocz─ůtkuj─ůcych i wypo┼╝yczalniami sprz─Ötu narciarskiego.

 

  • Sowie G├│ry to tak┼╝e idealne miejsce na wycieczki rowerowe. Przez ich obszar przebiegaj─ů trzy d┼éugie p─Ötle rowerowe, kt├│re rozpoczynaj─ů si─Ö w Nowej Rudzie i G┼éuszycy. Tak┼╝e niekt├│re fragmenty szlak├│w pieszych mo┼╝liwe s─ů do przemierzania na dw├│ch ko┼éach.

 

  • Na terenie G├│r Sowich znajduj─ů si─Ö ciekawe miejscowo┼Ťci wypoczynkowe, miasteczka turystycznych i uzdrowiska. Do najpopularniejszych z nich nale┼╝─ů: Nowa Ruda, Jedlina-Zdr├│j, Bystrzyca G├│rna i Srebrna G├│ra.

 

4.1/5 - (33 votes)
Dodaj komentarz

Tw├│j adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola s─ů oznaczone *

Mo┼╝esz R├│wnie┼╝ Polubi─ç